Dat de ambtenarij bij bijna alle departementen flink dwars ligt bij haar onwelgevallig overheidsbeleid is nu onloochenbaar: de ambtenarij erkent eigenlijk ook dat ze dat doet. Te vaak blijken ambtenaren ook gespot bij de grote demonstratiehordes die de residentie met grote regelmaat doorkruisen. Dan worden die ambtenaren gefotografeerd op mobieltjes en overduidelijk herkend. En ook nog als betrekkelijk hoge overheidsdienaren. En ja hoor: ik zag ze óók. Ik herken ze meteen, nog van vroeger, toen ik ook nog topambtenaar was. Desondanks benadrukken leidinggevenden officieel op verschillende ministeries het belang van een professionele en neutrale houding. Ze zeggen ook, dat zij alles op alles zullen zetten om dat te borgen. Daarop heeft de burger recht. Dat zeggen ze nadrukkelijk. Zo nadrukkelijk dat je je gaat afvragen: wat voer je in je schild, vriend? Maar jawel: Vielen predigen öffentlich Wasser, aber trinken heimlich Wein.
Ambtenaren worden aangemoedigd om hun zorgen intern te uiten en constructief te adviseren, zelfs als dit tot aan de rand van de afgrond leidt. En daaronder valt opzettelijke frustratie van het ingezette beleid. Het uiteindelijke doel is, zo zeggen de afdelingen communicatie, om, ongeacht persoonlijke overtuigingen, de politieke lijn effectief om te zetten in beleid en dienstverlening. De excuusgronden om de nieuwe bewindslieden aldus grondig de tanden door de lip te laten vallen zijn legio. Het geweten hé? Er is de existentiële aandrang om deze innerlijke bron van ingestort oerweten niet alleen te volgen, zoals destijds de gewetensbezwaarde mocht doen ten opzichte van de universele dienstplichtwet, maar zelfs daaraan de hoogste prioriteit te geven ook binnen enige ambtelijke bediening. De dienstweigeraars uit de zeventiger jaren, ik heb ze goed gekend toen ik nog rechten studeerde aan de Katholieke Hogeschool Tilburg. Dat waren pas volkshelden! Die werden echt wel gefeteerd tijdens de woelige bezettingen vanaf de zomer van 1968, toen de Hogeschool ineens Kral Marxuniversiteit heette. De Hoge Raad gaf ze destijds zelfs ontslag van alle rechtsvervolging wegens het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid als ze vervolgd werden wegens lokaalvredebreuk en zaaksvernielingen, want ook daartoe werden deze lieden bewogen door een van binnenkomende drang waaraan ze redelijkerwijs niet konden weerstaan. En nu zijn deze destijds weggezondenen ook nog onze regenten.
De ambtenaren staan voor een dilemma: enerzijds hun professionele integriteit behouden en kritisch adviseren binnen de grenzen van hun rol, en anderzijds de beleidslijnen van het nieuwe kabinet implementeren. Dit is een delicate balans tussen het uiten van kritiek en het loyaal blijven aan hun functie binnen de overheid. De situatie werd en wordt, zo deelt hogerhand voorlopig mee, enigszins verlicht door de positionering van van Dick Schoof als premier, die als een gematigd figuur wordt gezien en reeds bekend is bij de topambtenaren van Justitie & Veiligheid. Dit biedt een sprankje hoop dat, ondanks de zware tijden die mogelijk voor de deur staan, er ruimte zal zijn voor enige continuïteit en gematigdheid in de politieke leiding. Massale ambtswederspannigheid als systemisch perspectief, het is iets nieuws,. Maar niet echt democratisch.