In Groot-Brittannië geldt dat de Britten heel veel kunnen hebben van hun regeringsleider, ook al doet hij heel rare dingen, mits hij humor heeft en een “character” is. De Amerikaanse president Donald Trump is een rare. Dat is wel duidelijk, zelfs kinderlijk en soms extreem sentimenteel. Maar humor en zelfrelativering kent hij niet en dat blijken de Noord-Amerikanen nu toch ook weer niet zo heel prettig te vinden. Dat willen ze bij hun uitmiddelpuntige staatshoofd en regeringsleider toch wel aanwezig kunnen achten, zoals, bijvoorbeeld, de Britten dat destijds ervoeren bij Koning-Stadhouder Willem III van Oranje, Disraëli, Winston Churchill, Boris Johnson. Die maakten het soms allen te bar. Maar gewaagden daarbij van voortgezette en systemische humor, die hen ook verloofde om toe te geven, al op korte termijn, dat ze de plank behoorlijk hadden misgeslagen. Koningin Victoria had die humor niet. Daarom kreeg ze na de dood van haar Albert heel veel constitutionele moeilijkheden die, bijvoorbeeld, toch weer geneutraliseerd werden door de humor van Disraëli. Donald heeft kazerneske onderbroekenlol die hij op zijn omgeving botviert, ook tegenover de media, en dat is gans wat anders. Sentimentaliteit is geen menselijke gevoeligheid, hou dat ook even in het hoofd. De Angelsaksen hebben de pest aan de combinatie van humorloosheid en sentimentaliteit en die twee trekken ventileert Donald in onderlinge samenhang steeds ostentatiever. Zo verslechterde zaterdag de 17e januari Donald geheel nodeloos de al troebele relatie met de Europese Unie door importheffingen aan te kondigen. Experts in het VS-politieke systeem uitten in hun zorgen over de escalatie. “De enige hoop is dat Trump inconsequent is.” Maar voorlopig is Trump in deze hardnekkige combinatie volhardend en dat leidt tot steeds meer problemen. Dreigen met importheffingen is inmiddels een bekende zet van Trump. Maar in dit geval is de ernst van een ander formaat. “Het is ongekend dat een NAVO-lidstaat zijn economische macht gebruikt om de EU te dwingen grondgebied af te staan”, zegt Amerikadeskundige Andrew Gawthorpe. “Dit is zeer slecht voor de relatie tussen de EU en de VS en ongelooflijk ernstig.”
De verontwaardiging in Europa is exponentieel groot. Demissionair buitenlandminister David van Weel voor Nederland spreekt nu ronduit van chantage. EU-voorzitter Ursula von der Leyen waarschuwt zelfs voor “een gevaarlijke neerwaartse spiraal” in de relatie met de VS. De reeks landen worden gestraft voor hun militaire aanwezigheid ter voorbereiding op een NAVO-missie in Groenland, het land dat Trump zo graag wil inlijven. En omdat nu ineens iedereen Trump als psycholoog aan het fileren is wordt het steeds erger, want Trump hoort nu heel vervelende dingen over zich, ook bij de WEF-conferentie, die hij niet kan zetten en waarbij hij zich beslist niet gaat neerleggen, juist omdat ze veel feitelijke grondslag hebben. Hoogleraar internationale betrekkingen Annette Freyberg-Inan. Trump als irrationeel creatuur besprekend, ziet dat Trump een beproefd recept opnieuw uitvoert. “Maar het is choquerend dat hij doet alsof het niks is. Deze actie zorgt voor economische problemen. Niet alleen in de landen die hij straft, maar ook bij hemzelf thuis.” En zo is het. Het wordt nu een kwestie van prestige of Trump klinisch psychologisch een supernarcist is en dat thema prijkt nu ook steeds op de Noord-Amerikaanse verrekijkmedia zoals CBS en CNN. Importheffingen zijn voor Trump een relatief ‘veilig’ wapen: ze verhogen de druk zonder direct militair geweld te gebruiken. Tegelijkertijd is het risico op verdere escalatie reëel, zegt Gawthorpe. “De EU zou kunnen reageren met handelsmaatregelen tegen de VS. Maar als de handelsoorlog verergert, zou Trump ook militaire maatregelen kunnen nemen.” Hij verzamelt nu vijanden en dat is natuurlijk niet zonder aanmerkelijke risico’s: daar moet hij nu meteen mee ophouden. Want Amerika heeft die ‘vijanden niet meer alleen in het oosten’ is nu de algemene oekaze. Een belangrijk element in Trumps strategie lijkt het aanwakkeren van verdeeldheid binnen Europa. Volgens Gawthorpe kijken niet alle EU-landen hetzelfde aan tegen Groenland of de risico’s voor de NAVO. Oost-Europese landen, die sterk leunen op Amerikaanse veiligheidsgaranties, kunnen zich afvragen hoever zij willen gaan voor Groenland. Precies die twijfel kan Trump uitbuiten door sancties en heffingen selectief op te leggen aan individuele landen in plaats van aan de EU als geheel. Hij is daarom in Davos doende geweest om de voormalige Oostbloklanden zoals Hongarije, maar ook Roemenië en Tsjechië flink op te hitsen tegen Brussel. Dat bleek niet moeilijk te zijn.
Toch lijken tegelijkertijd de Oost-Europese landen minder VS-gezind te worden, zegt Freyberg-Inan. “In Oost-Europa twijfelen ze sinds de inval van Rusland in Oekraïne ook steeds meer aan de betrouwbaarheid van de VS als veiligheidspartner.” Nederland is inderdaad een van de laatste dat uit rein zelfbehoud zichzelf dat niet wilde toestaan. Maar dat ligt nu op de 22e januari toch ineens fundamenteel anders. En dat is een hele prestatie van Trump die steeds steun blijft houden van Mark Rutte die zich ook in die richting lijkt vast te verven. Freyberg-Inan ziet ook een paradox: externe druk kan de Europese eenheid juist versterken. “Als de vijanden niet alleen in het oosten, maar ook in het westen zitten, kan dat Europese samenwerking juist verdiepen. We moeten ons vooral niet uit elkaar laten spelen. Europa is niet Trumps volgeling.” Trump heeft immers importheffingen aangekondigd voor een aantal Europese landen, waaronder Nederland. Vanaf 1 februari geldt een heffing van 10 procent op alle producten. De heffingen worden vanaf juni verhoogd naar 25 procent. Zo ziet het eruit. Onrust op de markten dus. Maar het ging niet door. Wéér onrust. Naast Nederland worden Denemarken, Noorwegen, Zweden, Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Finland getroffen. Deze NAVO-landen doen mee aan de voorbereiding op een grote militaire oefening op Groenland. Trump stelt dat de importheffingen mogelijk toch weer van kracht blijven totdat Groenland wordt verkocht aan de Verenigde Staten. Zowel Denemarken als Groenland heeft al aangegeven dat het land niet te koop is. Wat kan Europa doen? ‘Blijven toegeven is geen optie’ is de bovendrijvende gedachte in Davos. De centrale vraag is dan ook: hoe moet de EU reageren? De ambassadeurs van de lidstaten komen zondag om 17.00 uur bijeen om het daarover te hebben. Verzoening lijkt weinig effect te hebben. “Trump begrijpt alleen concrete macht”, zegt Gawthorpe. “Hij zal alleen reageren als we iets doen dat hem echt pijn doet.”
Toch is terugvechten met harde tegenmaatregelen riskant. Europese handelsmaatregelen of het beperken van Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa zouden Trump kunnen raken. Want hij profiteert van de strategische ligging van de militaire bases. Dat opheffen heeft ook hoge kosten voor Europa zelf. Stoppen met de militaire oefening op Groenland kan de druk tijdelijk verlichten, maar bevestigt tegelijk dat economische chantage werkt. Freyberg-Inan pleit daarom voor een dubbele strategie: op korte termijn niet buigen voor dreigementen, om een principiële lijn te trekken rond soevereiniteit en internationaal recht. En op lange termijn minder afhankelijk worden van de VS. “Dat doet pijn en kost tijd”, zegt ze. Het is sowieso onzeker of Trump de heffingen uiteindelijk kan doorzetten. Gawthorpe wijst op een rechtszaak in de VS over de grondwettelijkheid van zijn tarievenbeleid. En ook binnen zijn eigen partij groeit weerstand. Maar de relatie van de EU met de VS heeft al duidelijke en onherstelbare schade opgelopen. “Ik zie geen manier waarop dit kan worden hersteld, tenzij Trump zijn doel loslaat”, zegt Gawthorpe. “Maar tot nu toe zegt hij keer op keer dat hij met niets minder dan het bezit van Groenland genoegen zal nemen. De enige hoop is dat Trump eerder heeft bewezen dat hij inconsequent is.”