De twee Joodse discipelen op weg naar het dorpje Emmaüs herkennen volgens de Bijbel hardnekkig in de reiziger die zich kennelijk tijdelijk bij hen wil aansluiten Jesus niet als de wederopstandige verlosser die hen wil openbaren dat hij uit het graf verrezen is. Pas na aandringen komen ze tot de slotsom dat hun tochtgenoot inderdaad Jesus is, die dat ook eerst aannemelijk moet maken. Betekent dat dat mensen in Christus nooit hun tijdgenoot in fysieke zin zullen kunnen zien? Diegene die hun lot vrijwillig deelt, maar toch goddelijk van oorsprong blijft? Daar zit iets innerlijk tegenstrijdigs in. Wie goddelijk is, hoeft zich van de zwarigheden van de stoffelijke realiteit zich niets aan te trekken en dus ook niets van de sterfelijkheid. Hij heeft makkelijk praten, want hij zit snor. Loopt het hem tegen in ieder opzicht, dan gaat hij terug naar de rechterhand van zijn vader. En daar kan hem niets gebeuren. Hij is onschendbaar. Voor geen gat te vangen. Hij kan niet mislopen. Dus wat nou, tochtgenoot? De tekst bij de rapporteur, de evangelist Lucas, 24, 13-35, 36-47, is knap ingewikkeld. Er is lang aan gesleuteld, zoals bijna bij alles wat aan deze Lucas wordt toegedeeld. Jesus begint met de discipelen flink de mantel uit te vegen, hij vindt ze stommelingen en windt daaromtrent geen doekjes. Hij benadrukt dat dit alles sedert Moses voorspeld is, en legt het precies uit waarom alles gaat zoals het gaat. Maar sterk is Jesus’ verhaal niet echt. Ik zat altijd bij dit verhaal over de Emmaüs gangers recht overeind te luisteren. Omdat het echt een menselijk verhaal is, ook al omdat de weg naar Emmaüs, een gat van niks bij Jeruzalem, niet veilig is. De discipelen vragen aan de onbekende tochtgenoot of hij bij hen wil blijven in de naastaankomende herberg, want het is al avond, het donkert en de dag loopt reeds ten einde. In je eentje verderreizen is vragen om moeilijkheden. Dat doet de onbekende, men zet zich voor het avondmaal aan de tafel, de onbekende breekt nu het brood en deelt het uit en dan herkennen deze discipelen die Joods zijn – – dat is kennelijk heel belangrijk – – ineens daaraan Jesus. Maar die is dan ook meteen weer weg. Naar nergenshuizen. Het is dus een Evangelie van niks. Ik bleef altijd met een ranzige nasmaak in de mondholte zitten, want waarom dit een heilsboodschap was, dat werd mij niet duidelijk en nog steeds niet. En ook niet waarom in rapporteur zo gedetailleerd is, vooral over Jesus’ falen, want daar zaniken de discipelen nogal lang door. Voor hen is Jesus een mislukte Messias. Met moeilijke verhalen. Die niks oplossen. Hij wekt verwachtingen. En bakt er niks van. Zoals Pieter Omtzigt. Verloren tijd dus. Al is de verkiezingscampagne groots.
De geschiedenis van de Emmaüsgangers (Lukas 24) is inderdaad weer eens een bevreemdend verslag dat de grens tussen het fysieke en het geestelijke aftast. Maar zonder baat, zonder adequate oplossing. De theoloog in ons stelt een scherpe vraag: betekent hun aanvankelijke blindheid dat Christus na de opstanding nooit meer puur “fysiek” als tijdgenoot waargenomen kan worden?
Om dit te beantwoorden, moeten we kijken naar hoe de tekst dit fenomeen verklaart en wat de theologische implicaties daarvan zijn.
De “Gesloten Ogen” en het Verheerlijkte Lichaam
Volgens het verslag in Lukas lag de oorzaak van het niet-herkennen niet alleen bij Jezus, maar ook bij de discipelen zelf. De tekst zegt letterlijk: “Maar hun ogen werden vastgehouden, zodat zij Hem niet herkenden.”
-
Het Verheerlijkte Lichaam: In de christelijke traditie wordt geleerd dat Jezus na de opstanding een ‘verheerlijkt lichaam’ had. Hij was geen geest (hij at immers vis en liet Thomas zijn wonden voelen), maar hij was ook niet meer gebonden aan de beperkingen van de natuurwetten zoals wij die kennen. Hij verscheen en verdween naar believen.
-
Spirituele Blindheid: De discipelen waren diep in de rouw en hun verwachtingspatroon was gebroken. Zij zochten een dode leraar, geen levende God. Hun “tijdgenoot” Jezus paste simpelweg niet in het plaatje van de vreemdeling die met hen meeliep.
Herkenning door Handeling, niet door Uiterlijk
Het cruciale moment in het verhaal is dat de herkenning niet plaatsvindt door hem simpelweg goed in het gezicht te kijken, maar door een specifieke handeling: het breken van het brood.
Dit suggereert dat Christus voor zijn tijdgenoten (en volgens de leer ook voor latere generaties) pas echt “zichtbaar” wordt in de gemeenschap en in de tekens die hij naliet. De fysieke gestalte alleen was blijkbaar onvoldoende om de volle identiteit van de “Christus” te vatten.
Conclusie: Een andere manier van ‘zien’
Betekent dit dat men hem nooit als fysieke tijdgenoot kan zien?
-
Historisch gezien: Voor de discipelen was hij fysiek aanwezig; ze raakten hem aan en hoorden zijn stem. Maar de “fysieke” waarneming was ondergeschikt aan de geestelijke openbaring. Zonder dat laatste bleef hij slechts een anonieme wandelaar.
-
Theologisch gezien: Sinds de Hemelvaart is de doctrine dat Christus niet meer fysiek op aarde rondwandelt zoals een gewoon mens. Men ziet hem nu “door het geloof” of in de medemens (“Wat gij voor de minsten van de mijnen hebt gedaan…”).
De Bijbel suggereert dat een puur vleselijke, fysieke observatie nooit genoeg is om Christus werkelijk te “zien” voor wie hij is. Er is altijd een moment van openbaring of ‘herkenning’ nodig dat het puur visuele overstijgt.
Vind je dat deze noodzaak tot “openbaring” de historische realiteit van Jezus als mens verzwakt, of maakt het zijn aanwezigheid juist tijdlozer? Ik bak er geen brood van. Zoals bijna steeds. Dit verhaal was beter ongeschreven gebleven. Maar de christenheid heeft het angstvallig gehandhaafd tot in de zesde eeuw. Toen kwam het in de Volksbijbel, in de Vulgaat. En moet weer meer vragen dan antwoorden hebben opgeroepen, maar vermoedelijk werd er destijds ook niet goed geluisterd in de kerk.