Mijn moeder stierf meer dan veertig jaar geleden rondom deze tijd van herfst en overgang, vergankelijkheid en onvolkomenheden in ’s mensen levensgang. Dat hoort bij het jaargetij, Allerzielen en Allerheiligen. Ze had nogal te stellen met haar kroost dat eigenlijk niet opgroeien wilde zoals ze wou. Dat lijkt mij hinderlijk. Want we waren bewerkelijk en vielen geloof ik nogal tegen. Ik was veel ziek. Ik kreeg dan lectuur op mijn lijdenssponde. Boeken uit haar jeugd. Met daarin heldere oppassende kinderen vol plichtsbesef en zelfdiscipline. Een ervan was uit het Engels vertaald, nogal op stijfselachtige wijze, waarin menige levensles werd gegeven in het omslachtig jargon dat hoorde bij de opvoeding van het zorgenkind dat brave ouders nogal veel leed berokkende. Een van de meer onbegrijpelijke verhalen die mij zeer teneer drukte was van de hand van een Ierse mevrouw, zekere L.T. Meade, Wilde Vogels, een boek voor het opgroeiende schoolgaande meisje. Nu was ik wel geen meisje, dus viel ik formeel wel buiten de doelgroep van de autrice, maar het was toch duidelijk dat mijn moeder mij langs deze weg nadrukkelijk iets belangrijks diets wenste te maken, dus las ik, met het angstzweet op het voorhoofd, verder totdat de les geheel was ingedaald en een depressie onontkoombaar nakend was. “Wilde Vogels” heette eigenlijk in de oorspronkelijke taal anders, maar bleek toch de Nederlandse vertaling van een zwaar opvoedkundig boek van die zeer productieve, feministische en destijds uitmiddelpuntige Ierse schrijfster L.T. Meade (pseudoniem van Elizabeth Thomasina Meade Smith, 1844–1914). Zij was in het laat-victoriaanse tijdperk wereldberoemd om haar zogenaamde school stories en morele verhalen die specifiek gericht waren op opgroeiende jonge meiden. Die moesten al spoedig begrijpen dat het leven geen rijstebrij met bruine suiker was. En ik moest dat dus ook. Er schortte kennelijk in dit opzicht heel wat aan mij. De oorspronkelijke Engelse titel is waarschijnlijk Girls of the Forest (1902) of een vertaling van Wild Kitty (1897), een van haar meest succesvolle boeken over een ongetemd, rebels Iers kostschoolmeisje dat leert haar weg in de maatschappij te vinden. Kennelijk viel ik in deze categorie. Je zou het niet zeggen, als je mij terug ziet op klassefoto’s van het gymnasium destijds. Ronduit zakkig zit ik er bij. Steeds met een ernstig kostuum om de magere leden. Ik ben er van overtuigd dat L.T. Meade ook daarvan heel wat zou vinden, maar ze was al lang dood. Verder meende ik destijds al critici genoeg om mij heen te hebben. Het boek wemelt van passus als de volgende: “… Maar om nu tot jezelf en je zusters terug te keren; ik veronderstel dat je toch graag een nuttig lid van de maatschappij zoudt worden – een vrouw die gewend is haar best te doen en een goeden invloed kan uitoefenen op allen met wie ze in aanraking komt. De invloed, dien men door zijn karakter verkrijgt, is de hoogste macht (…) die men bezitten kan.”(pp. 53-54). Meestal, na het digereren van deze zinnen, besloot ik dat het boek te hoog was gegrepen voor de flapdrol die ik uiteindelijk zou gaan worden en staakte de lezing, hoe opbouwend het ook was. Mijn moeder die mij placht te overhoren had er leed van, maar er waren grenzen. Dat ik toen nog allerlei andere opvoedkundige boeken voor meisjes bleef lezen op aanwijzing van moeder, geeft wel aan dat ik mijn deerlijke tekortkomingen destijds best inzag en er ook wel wat aan wilde doen. Maar “Wilde Vogels”, dat was nou net even een brug te ver. Ik heb het antiquarisch gekocht en ik kan er nog steeds geen schik in vinden. Wel is opvallend dat Meade sterk onderscheidt naar standen en klassen, en dat die ook destijds al voorzienbaar niet de mijne waren en ook nooit zouden zijn. Of ik nu heel hard studeerde of niet. Al werd steeds door moeder omstandig erop gehamerd dat kennis macht is. En dat men dus heel veel moet weten en kunnen toepassen in het volle leven. Goed je best doen in de school. Dat strekte tot aanbeveling.
“Wilde Vogels” is de nogal vrijblijvende en kennelijk lukraak getroffen Nederlandse vertaling vol Anglicismen (“de dingen gingen slechter”) van een didactisch opvoedkundig boek voor de betere standen van die zeer productieve en destijds spraakmakende Ierse schrijfster L.T. Meade die opmerkelijk genoeg ook nog Anglicaans was. En dat draagt ze bladzijde na bladzijde uit. Vooral ook de dogmatisch gefundeerde superioriteitswaan van de Angelsaksen komt goed uit de verf. Dat frappeerde mij, omdat eigenlijk alleen Rooms-Katholieken tot het Heil geroepen waren, zoals iedereen moest weten, dus ook die Meade en ook mijn moeder die er nooit verlegen om zat om dat uitgebreid toe te lichten. Anglicanen gingen naar de hel. Niets aan te doen. Ze konden het wellicht niet helpen. Maar zoals iedere gedoopte wist, had onze Goddelijke Alverlosser te Golgotha het zo bedoeld. Die Meade was dan wel in het laat-victoriaanse tijdperk wereldberoemd om haar zogenaamde school stories en morele verhalen die specifiek gericht waren op opgroeiende jonge vrouwen uit de betere stand en de upper class, maar hieraan konden ze niets veranderen. Ik lag dus een boek van heidenen te lezen. Dat kon mijn snelle genezing dus geenszins bevorderen. Er was dus een ander verholen motief dat mijn moeder noopte tot het verstrekken van deze lectuur. En dat was: het verkapt verlangen om óók tot de deftiger stand te gaan behoren en anderen flink de les te lezen. Dat had ze stellig heel goed gekund. Maar dan had ze niet met mijn verwekker moeten trouwen. Zo maken we allemaal onze fouten met verreikende gevolgen. De een wat méér dan de ander.
Kenmerken van dit genre en het boek:
- Doelgroep: Geschreven als een ‘bakvisroman’ of ‘boek voor het opgroeiende meisje’, bedoeld om jonge vrouwen te vermaken én te onderwijzen over normen, waarden en volwassen worden.
- Thema’s: Vriendschap op de (kost)school, de overgang van de kindertijd naar de volwassenheid, rebellie versus maatschappelijke verwachtingen, en de morele groei van het hoofdpersonage.
- Schrijfstijl: Toegankelijk, meeslepend en destijds zeer vernieuwend omdat Meade meisjes neerzette met een sterke eigen wil en karakter, in plaats van puur eendimensionale, brave personages.
Het primaire onderwerp is de komst van zekere mejuffrouw Fredgold die een bezoek brengt aan het gezin Dale waarvan de moeder vriendin was van Fredgold en waarvan de kinderen verweesd en verwilderd opgroeien. Dat wordt omstandig toegelicht. En net als bij ons thuis was het een rotzooitje daar in dat gezin waar die Fredgold haar intrede deed. Ja, dat sloot weer perfect aan! Het gaat hier inderdaad om de Nederlandse vertaling van L.T. Meade’s bekende roman Girls of the Forest (1902). In het Engels heet de strenge tante die orde op zaken komt stellen Aunt Sophia, wat in de Nederlandse uitgave is vertaald naar mejuffrouw Fredgold. Een angstwekkende feeks. De wind eronder. Dat was wel duidelijk. En kennelijk nodig. Was dat de boodschap die Moeder mij dacht toe te brengen?
De context van het verhaal: De situatie van het gezin: Vader Dale is na het overlijden van zijn vrouw volledig in zijn boeken (met name de klassieke schrijver Vergilius) gedoken. Hij heeft totaal geen oog meer voor zijn grote groep dochters (acht of tien meisjes, afhankelijk van hoe de zussen worden geteld). De ‘Wilde Vogels’: De zussen groeien daardoor in totale vrijheid en wildheid op rondom hun oude, vervallen landgoed The Dales in het Engelse natuurgebied New Forest. Ze rennen buiten, dragen slonzige kleding en houden zich aan geen enkele maatschappelijke regel. De centrale hoofdpersoon van deze intrige is Verena Dale. Zij is de oudste (en meest gerespecteerde) van de zussen Dale. Hoewel het boek draait om de dynamiek tussen alle zussen (zoals Pauline en Nancy), rust de morele leiding van de groep en het grootste deel van het conflict met mejuffrouw Fredgold op haar schouders. In de Nederlandse vertaling behield zij haar naam of werd ze soms aangeduid als de leidster van de ‘wilde vogels’. Veel uitweiding werd besteed nopens de specifieke rol die Verena speelt in het verzet tegen mejuffrouw Fredgold, zodat ik geenszins benieuwd werd naar hoe het afloopt met haar en haar zussen. Wat voor karakter heeft deze Verena Dale en hoe oefent ze daardoor een zeker gezag uit over Pauline die ongehoorzaam wil zijn aan die betuttelende tante? In Wilde Vogels (Girls of the Forest) bezit Verena Dale een heel specifiek karakter dat haar, ondanks de heersende chaos op het landgoed, tot de onbetwiste leidster van de zussen maakt. Terwijl haar zusjes vaak luidruchtig, slordig en opvliegend zijn, onderscheidt Verena zich door haar waardigheid, kalmte en natuurlijke gratie.L.T. Meade omschrijft haar als de mooiste van de zussen: zij is lang, blond en bezit een aangeboren elegantie. Zelfs in haar slonzige kleding straalt ze een zekere koninklijkheid uit. Haar grootste kracht is haar zachtmoedigheid gecombineerd met een rotsvast moreel kompas. Ze schreeuwt niet, maar spreekt met een zachte stem, waardoor de andere zussen (inclusief de rebelse Pauline) een diep respect en zelfs een klein beetje ontzag voor haar hebben. Prikkelde zulks tot navolging in Huize-Strijards? Dat scheen althans de intentie. Het eigenlijk onderwerp van het zwaarmoedige geschrift is echter de uitwerking van de komst van mejuffrouw Fredgold die een corrigerend bezoek brengt aan het gezin Dale waarvan de moeder vriendin was van Fredgold en waarvan de kinderen verweesd en verwilderd opgroeien. Die moeder is dood. Fredgold neemt zich voor als plaatsvervangster op te treden. Deze Fredgold legt de zweep erover. Ze duldt geen tegenspraak en weet alles beter. Waar Fredgold niet over gehoord heeft, bestaat niet. Ja, dat sloot perfect aan bij mijn leefomgeving! De specifieke details over het gezin Dale en mejuffrouw Fredgold (in de Nederlandse vertaling) staan mij aldus levendig voor de geest, vooral na de mondelinge toelichtingen van Moeder. De context van het verhaal: is ook niet mals. Veel weerbarstige details worden verschaft over de specifieke rol die Verena speelt in het listig beraamd verzet tegen mejuffrouw Fredgold. Dat doet Verena met wijsheid, geserreerdheid en overleg. Benieuwd naar hoe het afloopt met haar en haar zussen werd ik er dus niet van. Ik zag wel in dat aan de gezinsleden waartoe ik veroordeeld was om mijn jeugd mede te doorleven weinig heil te beleven was. En dat daaraan niets te doen was. Ga er maar aan staan. Zo iemand kende ik niet, ook niet op dat gymnasium. Daar waren slechts oppassende trutten die onverstoorbaar hun diploma tegemoet marcheerden. Mijn oudste broer heette kunstartiest te zijn en stond als zodanig regelmatig in opmerkelijke poses in het Eindhovens Dagblad als acteur bij theatergroep Globe. Geen hond kon hem met die Verena verwarren.